PATIËNTEN

Elke tumor is uniek 

Onze kennis over kanker neemt alsmaar toe. Zo weten we inmiddels dat kanker wordt veroorzaakt door veranderingen (mutaties) in je DNA. Dit gebeurt bij iedere tumor op verschillende wijze, waardoor elke tumor uniek is. We weten nog niet genoeg hoe al die unieke tumoren op verschillende behandelingen reageren. Soms krijgt een patiënt dan medicatie die onvoldoende werkt voor zijn of haar type kanker. De medicatie die de patiënt krijgt wordt op dit moment nog bepaald door het (orgaan) type kanker. De geneesmiddelen die nu worden voorgeschreven werken gemiddeld maar bij 30% van de patiënten. Hoe kunnen we dat percentage vergroten?

Behandeling op maat

Om de zorg voor kankerpatiënten te kunnen verbeteren en een behandeling op maat te kunnen bieden, hebben we data nodig; de genetische en klinische informatie van zoveel mogelijk kankerpatiënten. Hartwig Medical Foundation (HMF) verzamelt daarom tumor specifieke kenmerken van patiënten, (klinische) behandelgegevens en de uitkomsten daarvan.

Afname bloed en biopt

Het verzamelen van tumor specifieke kenmerken en (klinische) behandelgegevens van patiënten gebeurt in samenwerking met bijna 50 Nederlandse ziekenhuizen, in het kader van de CPCT02-studie. Artsen van die deelnemende ziekenhuizen vragen patiënten met uitgezaaide kanker om bloed en een biopt van de kanker af te staan. Deze worden naar Hartwig Medical Foundation opgestuurd voor analyse.

 

 

 

Patiëntenrapport: behandelopties op een rij

Hartwig Medical Foundation (HMF) brengt met behulp van whole genome sequencing techniek en bio-informatische analyse de DNA-mutaties en andere tumor specifieke kenmerken van de patiënt in kaart. De arts ontvangt vervolgens, in het kader van een klinische studie, een patiëntrapport met daarin alle gevonden DNA-afwijkingen in en -kenmerken van de tumor. In het rapport staat vermeld of een patiënt in aanmerking komt voor meer behandelopties, waaronder de mogelijkheid van deelname aan een trial (experimentele studie) of een off-label medicijn.

Landelijke databank

Alle genetische en klinische data (waaronder behandeluitkomsten) van duizenden patiënten met uitgezaaide kanker in Nederland worden opgeslagen in een DNA-databank. De databank wordt elke maand aangevuld met data van gemiddeld 200 patiënten. De databank biedt unieke kansen voor onderzoek naar nieuwe biomarkers en het beter en gerichter kunnen onderscheiden van patiëntengroepen voor behandeling. Biomarkers verschaffen informatie over de kenmerken van de tumor en kunnen informatie geven over het verloop van de ziekte, de keuze voor en het effect van een behandeling. Veel onderzoekers doen al onderzoek met de data van Hartwig Medical Foundation. Het onderzoek dat zij doen moet bijdragen aan de verbetering van de behandeling van kankerpatiënten.

KWF Kankerbestrijding (Youtube)

Bekijk video: Wat kan een patiënt verwachten als hij/zij een biopt afstaat aan Hartwig Medical Foundation voor wetenschappelijk onderzoek?

Vermijden overbehandelingskosten
In Nederland wordt ieder jaar bij 110.000 mensen kanker geconstateerd, waarvan 40.000 met uitzaaiingen. Het aantal patiënten met kanker neemt nog steeds toe, net als het aantal kostbare kankerbehandelingen. De tien duurste medicijnen in de kankerzorg voor patiënten met uitzaaiingen kostten in 2015 410 miljoen euro, terwijl maar 30 procent daarvan effectief was. 

Dat betekent 270 miljoen euro per jaar aan niet-werkende medicatie én voor patiënten de last van overbehandeling (bron: ZiNL). Als we 10% beter kunnen voorspellen kan in Nederland €40 miljoen euro per jaar aan overbehandelingskosten worden vermeden alleen al op basis van de tien duurste kankergeneesmiddelen.

Goed gebruik geneesmiddelen
Sinds 2012 financiert het ministerie van VWS het ZonMw-programma Goed Gebruik Geneesmiddelen (GGG). In verschillende correspondentie van de Minister VWS aan de Kamer geeft de Minister aan dat het toegankelijk houden van nieuwe geneesmiddelen tegen aanvaardbare prijzen voor de patiënt centraal staat in het beleid van het Ministerie van VWS. Zo stelt het Ministerie dat naast diverse acties om te komen tot een duurzame verandering in de farmaceutische sector en het aanpakken van ongewenst hoge prijzen, er tevens een belangrijke taak ligt om de komende jaren sterk in te zetten op het gepast (goed) gebruik van geneesmiddelen.

 

Hartwig Medical Foundation werkt hard om een bijdrage te leveren aan de verschillende acties uit het (zorg)veld die er uiteindelijk en daadwerkelijk toe gaan leiden tot gepast gebruik van geneesmiddelen en daarmee betere zorg voor de patiënt. De Ministerie hanteert daarbij de volgende 6 punten: 1) Onderzoek, 2) de rol van gepast gebruik bij vergoeding van  geneesmiddelen, 3) gepast gebruik van beschikbare alternatieven – biosimilars, 4) registers, 5) informatie voor patiënten en ten slotte, 6) nadere afstemming van gepast-gebruik-initiatieven.

Zorgverzekeraars enthousiast
Met behulp van de voorspellende DNA-test die Hartwig Medical Foundation uitvoert is (in bepaalde mate) te voorspellen voor welke patiënten een bepaald kankermedicijn wel of niet gaat werken. Naast het voorkomen van alle bijwerkingen voor de patiënt, kan dit een forse besparing op de behandelkosten opleveren. De kosten voor een DNA-bepaling zijn slechts een fractie van de behandelkosten. De gecentraliseerde opzet van Hartwig Medical Foundation garandeert een uniforme en hoge kwaliteit van genetische data voor alle kankerpatiënten in Nederland en optimaliseert het gebruik van relatief dure apparatuur en personeel. Daardoor blijven de gevolgen van de introductie van nieuwe veelbelovende technologie en medicatie betaalbaar binnen ons collectieve zorgsysteem.
Verschillende Nederlandse zorgverzekeraars zijn enthousiast over de aanpak en doelstellingen van de Hartwig Medical Foundation en moedigen verdere ontwikkelingen aan.

Ontwikkelen experimentele medicijnen
De nationale databank van Hartwig Medical Foundation kan alle bestaande medicatie van farmaceutische bedrijven inzichtelijk maken. Zo ook de grote voorraad van ‘targeted drugs’, die vaak alleen zijn gericht op bepaalde specifieke kankersoorten.
Daarnaast kunnen farmaceutische bedrijven in de toekomst met behulp van de analysetechnieken en de verstrekte gepseudonimiseerde delen van de databank van Hartwig Medical Foundation nog gerichter experimentele medicijnen ontwikkelen. Ook toekomstige veelbelovende behandelingen met bijvoorbeeld immunotherapie kunnen hier een voordeel van hebben. Nieuwe medicijnen kunnen zo sneller bij de juiste patiënt komen.

VAN AFNAME DNA TOT PATIENTRAPPORT: HOE GAAT DAT IN ZIJN WERK?

Veelgestelde vragen

Bij een gepersonaliseerde kankerbehandeling (behandeling op maat) zijn de kenmerken van de individuele patiënt en de tumor meer bepalend voor welke behandeling de patiënt krijgt aangeboden, dan dat dat nu het geval is. In de huidige kankerbehandeling wordt met name gekeken naar de plaats waar een tumor is ontstaan en maar heel beperkt naar de eigenschappen van de tumor zelf. Dit betekent dat bijvoorbeeld alle patiënten met darmkanker eenzelfde behandeltraject volgen, terwijl de tumoren op moleculair niveau toch heel anders kunnen zijn. Bij een gepersonaliseerde kankerbehandeling wordt wel rekening gehouden met de moleculaire verschillen tussen tumoren, bijvoorbeeld die in het DNA van de tumor. Op basis van aan- of afwezigheid van een specifiek kenmerk van de tumor (bijvoorbeeld een gemuteerd gen) kan een bepaalde behandeling wel of niet gegeven worden. Deze specifieke kenmerken worden biomarkers genoemd.

Er is de laatste jaren veel onderzoek gedaan naar een meer gepersonaliseerde behandeling van kanker. Om gepersonaliseerde behandelingen zo effectief mogelijk in te zetten, is er behoefte aan meer en verbeterde biomarkers. En daarvoor is onderzoek nodig.

Kanker is een ziekte van het DNA. Hartwig Medical Foundation helpt onderzoekers en behandelaars het ontstaan van kanker en de behandeling daarvan beter te begrijpen. Het beter doorgronden van kanker kan met behulp van grote hoeveelheden patiëntgegevens. Dit doet Hartwig Medical Foundation met een databank. De databank is gevuld met zowel de genetische gegevens (data) afkomstig uit het DNA van tumoren als met klinische gegevens. Bijvoorbeeld over het type kanker en de behandeling die gegeven is. Door het onderzoeken van heel veel data kunnen onderzoekers patronen herkennen om tot een betere en meer gepersonaliseerde behandeling voor álle patiënten met kanker te komen.

Om patronen in alle individuele DNA-data te onderkennen is heel veel data van patiënten met uitgezaaide tumoren nodig. Want zo kunnen nieuwe specifieke kenmerken van een tumor (zogenaamde biomarkers) sneller gevonden worden én bestaande biomakers verbeterd. Door een relatie te leggen tussen DNA-veranderingen (-mutaties), gegeven medicatie en het effect van behandelingen. Zo worden niet alleen nieuwe kankerbehandelingen door onderzoekers ontdekt, maar kunnen ook bestaande behandelingen beter worden ingezet.

 

Deelname aan de CPCT-02 studie gaat via de behandelend artsen in ziekenhuizen die zijn aangesloten bij het Center for Personalized Cancer Treatment (CPCT). Patiënten komen in aanmerking indien er sprake is van een uitgezaaide ‘solide’ tumor (een tumor die in een bepaald orgaan ontstaan is) én als er gestart gaat worden met een (nieuwe) behandeling.
Per 1 juli 2018 zijn de inclusiecriteria van de CPCT-02 studie aangepast. Het belangrijkste verschil is dat de inclusie wordt gericht op specifieke behandellijnen, zoals immuno- en 'targeted therapie' (een behandeling waarbij medicijnen doelgericht de celdeling van kankercellen remmen ofdoden). Ook patiënten met lymfeklierkanker (lymfomen) kunnen deelnemen aan het onderzoek.

Hoe in de toekomst patiënten met bloedkanker zich kunnen aansluiten, wordt momenteel onderzocht.

Als een patiënt graag mee wil doen aan de CPCT-02 studie, maar onder behandeling is bij een ziekenhuis dat niet meedoet aan de studie, dan bestaat de mogelijkheid om voor deelname doorverwezen te worden naar een van de aangesloten ziekenhuizen - in overleg met de behandelend arts.

Patiënten die denken mogelijk in aanmerking te komen voor de DRUP-studie, dienen dat ook te bespreken met hun behandelend arts. Aan deelnemen aan de DRUP-studie zijn strikte criteria verbonden.

Hartwig Medical Foundation analyseert het bloed en een biopt van het tumorweefsel van patiënten die door hun behandelend arts zijn gevraagd mee te werken aan het verzamelen van data voor de databank. Dat doet Hartwig voor twee grote Nederlandse studies (wetenschappelijke onderzoeken).

De meeste patiënten staan hun data af in het kader van de CPCT-02 studie. Deze studie heeft tot doel om met behulp van zoveel mogelijk genetische gegevens (data) het onderzoek naar gepersonaliseerde kankerbehandelingen te verbeteren en versnellen. Bijna 50 Nederlandse ziekenhuizen doen mee aan de CPCT-02 studie. Hartwig Medical Foundation analyseert de gegevens en slaat deze op in de databank. Behandelaars van de deelnemende patienten krijgen een patiëntrapport, met daarin alle gevonden kankergerelateerde genetische afwijkingen. Heel soms wordt een genetische afwijking gevonden die nieuwe aanknopingspunten geeft. Dan staan ook de mogelijke behandelingen of studies/trials waaraan een patiënt zou kunnen deelnemen in het patiëntrapport.

Hartwig Medical Foundation brengt ook alle kankergerelateerde DNA-afwijkingen in kaart voor de patiënten die deelnemen aan de DRUP-studie. De DRUP-studie onderzoekt de werking van geregistreerde doelgerichte medicijnen, bij patiënten met een zelfde mutatie maar een tumorsoort waarvoor het medicijn niet is geregistreerd.

De behandelend arts informeert de patiënt over de mogelijkheid tot deelname aan de CPCT-02 studie. Een patiënt kan zelf ook aan de arts in het ziekenhuis aangeven dat hij of zij een biopt wil afstaan aan Hartwig Medical Foundation om zo de databank te verrijken. Het blijft aan de behandelend arts en patiënt om in overleg te besluiten of deelname verantwoord is.

Patiënten die denken mogelijk in aanmerking te komen voor de DRUP-studie, dienen dat ook te bespreken met hun behandelend arts. Aan deelnemen aan  de DRUP-studie zijn strikte criteria verbonden.

Nadat het afgenomen biopt en afgenomen bloed naar Hartwig Medical Foundation is verstuurd duurt het ongeveer drie weken voordat het patiëntrapport klaar is. Dit is de periode die de analyse in het laboratorium, plus het IT-proces duurt.

Wetenschappelijk onderzoek is gericht op het verbeteren van de zorg voor de toekomstige patiënt. Hoe meer patiënten hun biopt willen afstaan hoe sneller we kanker beter leren begrijpen. Door het opslaan van de genetische informatie (het DNA uit biopten) en de klinische gegevens (over de tumor en de behandeling) kunnen we de kennis over kanker vergroten, patronen ontdekken en herkennen. Patiënten die deelnemen aan de CPCT-02 studie helpen daarmee dus patiënten van morgen. 

Behandelaars van patiënten die een biopt en bloed hebben afgestaan, krijgen een patiëntrapport waarin alle gevonden genetische afwijkingen die te maken kunnen hebben met kanker, staan vermeld. Soms wordt een genetische afwijking gevonden die nieuwe aanknopingspunten voor behandeling geeft. Dan staan ook de mogelijke behandelingen of studies/trials waaraan een patiënt zou kunnen deelnemen in het patiëntrapport. Zo maakt Hartwig ook voor de patiënt van vandaag (en zijn of haar behandelaar) meer behandelopties inzichtelijk.

Bij een biopsie wordt een klein stukje weefsel weggenomen, ook wel een biopt genoemd. Met een holle naald wordt de tumor 'aangeprikt' en worden sliertjes tumorweefsel van een paar millimeter weggehaald.

De afname van een biopt wordt verricht door de radioloog, de maag-darm-lever (MDL) arts, de chirurg of de longarts. Omdat de precieze procedure afhangt van de locatie van een tumor of uitzaaiing, kan alleen een globale beschrijving gegeven worden. Meer specifieke vragen kunt u stellen aan uw behandelend arts.

De afname van biopten vindt onder verdoving plaats, ofwel lokale verdoving bij een oppervlakkige of eenvoudig te bereiken tumor, ofwel onder een roesje. Als een tumor niet direct zichtbaar is, wordt deze in beeld gebracht met een echo of een CT-scan. Met een holle naald wordt de tumor dan aangeprikt en worden sliertjes weefsel van een paar millimeter weggehaald. Het uithalen van het weefsel wordt over het algemeen als onaangenaam, maar niet pijnlijk, ervaren. De totale procedure duurt zo’n 30 minuten. Bij een biopt uit een orgaan (long, lever, nier, milt, in sommige gevallen bot) blijft de patiënt nog even in het ziekenhuis ter observatie (1-3 uur). In de overige gevallen is observatie niet nodig en gebeurt de procedure poliklinisch.

Biopten worden bij patiënten met kanker vaker afgenomen, voor diagnostiek en bij het vaststellen van de aard van een nieuwe tumor of uitzaaiing. Als er voor de behandeling al een biopt nodig is, dan kan dit gecombineerd worden met het afnemen van het biopt voor de CPCT-02 studie. Het eerste biopt dat wordt afgenomen zal dan naar de patholoog gaan voor routine-diagnostiek, waarna, met toestemming van de patiënt, een extra biopt wordt afgenomen voor deze studie.

Het afnemen van een biopt is veilig en kent weinig complicaties. Er is geen gevaar voor versleping van tumorcellen en het op deze manier veroorzaken van nieuwe uitzaaiingen. Complicaties die wel kunnen optreden zijn pijn, een bloeding en een infectie. Het risico hierop is echter heel klein.

 

In principe wordt voor de CPCT-02 studie eenmalig een biopt afgenomen. Mocht een patiënt op een volgende behandelingen krijgen, dan kan de behandelaar aan de patiënt vragen om ook een vervolg biopt af te staan. Dat is op volstrekt vrijwillige basis en vloeit niet voort uit eerder gegeven toestemming (voor het eerste biopt).

Met gevoelige laboratoriumtechnieken wordt het DNA uit de tumorcellen en het bloed van de patiënt gehaald. Nadat dit DNA kunstmatig is vermenigvuldigd, kan het vervolgens worden ‘gelezen’ (gesequenced). Door DNA verschillen tussen het bloed en de tumor te vergelijken (in een complex IT-proces), wordt duidelijk welke afwijkingen mogelijk te maken hebben met het ontstaan van de tumor. Deze veranderingen in de tumor (zogenaamde mutaties) worden vervolgens in de databank opgeslagen en gekoppeld aan de gepseudonimiseerde gegevens van de patiënt en zijn/haar behandeling.

Na goedkeuring van de patiënt ontvangt Hartwig Medical Foundation de gegevens over de tumor, de behandeling en op termijn ook de uitkomst van deze behandeling. Deze gegevens worden gepseudonimiseerd ontvangen en zijn daardoor niet te herleiden naar individuele patiënten. Het rapport met een overzicht van alle fouten in het DNA wordt gepseudonimiseerd teruggestuurd naar de behandelend arts. Alleen de arts en onderzoekers in het behandelend centrum kunnen de gepseudonimiseerde gegevens herleiden naar de patiënt. Het rapport is op verzoek ook in te zien door de patiënt.

Daarnaast worden de gegevens - tevens gepseudonimiseerd - opgeslagen in een beveiligde databank die voor onderzoek wordt gebruikt.

In principe worden de gegevens voor onbepaalde tijd bewaard. Op verzoek van de patiënt kunnen de gegevens uit de databank verwijderd worden waardoor ze niet meer beschikbaar zijn voor een volgend onderzoek. Dit werkt niet met terugwerkende kracht, gegevens kunnen niet uit bestaande onderzoeken verwijderd worden.

Alle afwijkingen die in het DNA aanwezig zijn, worden uitgelezen. Na het uitlezen worden de gegevens automatisch verwerkt tot een patiëntrapport. In dat patiëntrapport staan alleen de afwijkingen die mogelijk te maken hebben met de kanker. Van de data die worden opgeslagen in de databank wordt alleen de relatie tussen de gevonden afwijkingen voor de behandeling van kanker onderzocht. Het risico voor andere ziektes, zoals dementie, kan niet worden onderzocht. 

Wel is het mogelijk dat bepaalde erfelijke afwijkingen aan het licht komen die het risico voor het ontstaan van kanker in de familie kunnen verhogen. Bijvoorbeeld bij borst- en eierstokkanker zijn een aantal afwijkingen in het DNA bekend die zorgen voor frequent voorkomen van deze ziektes binnen families. Als een dergelijke kankergerelateerde afwijking in het DNA wordt gevonden, zal dit teruggekoppeld worden aan de patiënt door de behandelend arts. 

Er wordt niet actief gezocht naar dergelijke afwijkingen, dus als de patiënt niet geïnformeerd wordt over dergelijke afwijkingen, dan betekent dit niet dat dergelijke factoren niet voorkomen in het DNA van de patiënt of dat van zijn/haar familie.

Heel veilig. Alle gegevens en data worden gepseudonimiseerd opgeslagen in een beveiligde databank. Dit wil zeggen dat de gegevens niet herleidbaar zijn naar een patiënt. Alleen de betrokken onderzoeker(s) en behandelaars van het centrum waar de patiënt behandeld wordt hebben direct toegang tot de gegevens van een patiënt.

Toegang tot data uit de databank is alleen mogelijk na goedkeuring van de onderzoeksaanvraag door de onafhankelijke beoordelingscommissie, de Data Access Board.

De patiënt dient nadrukkelijk toestemming te hebben gegeven voor het verzamelen van deze gegevens, het gecodeerd doorgeven aan Hartwig Medical Foundation en het gebruik van zijn/ haar data voor onderzoek.

Hartwig Medical Foundation is NEN7510 gecertificeerd en voldoet daarbij aan de normen voor informatiebeveiligingseisen.

 

Om toegang te krijgen tot de databank, moeten onderzoekers eerst een onderzoeksvraag indienen bij de Data Access Board. Deze onderzoeksvraag wordt beoordeeld met een zorgvuldige toetsingsprocedures, wetenschappelijk gehalte en wettelijke, maatschappelijke en ethische kaders.

Alleen onderzoekers hebben toegang tot de databank en dan alleen tot díe gepseudonimiseerde data waarvoor zij een goedgekeurde aanvraag hebben gedaan.

Hartwig Medical Foundation is een onafhankelijke stichting zonder winstoogmerk en wordt voor het overgrote deel gefinancierd uit filantropie (giften). Hartwig Medical Foundation streeft ernaar de voorspellende DNA-test waarmee zij de de data voor de databank en het patiëntrapport verkrijgen, zo snel als mogelijk opgenomen te krijgen in het reguliere vergoedingssysteem.